Hoe beleven vrouwen oorlog en welke rol spelen zij in het weer oppakken van het leven? Hoe hebben zij hun ervaringen verwoord in egodocumenten en oral-history-verhalen? Vrouwen nemen ook deel aan de oorlog, ook in gevechtsacties. En hoewel zowel mannen als vrouwen te maken kunnen krijgen met seksueel geweld, zijn vrouwen veel vaker slachtoffer van seksueel geweld.
Verder lezen over seksueel geweld in oorlogstijd

De nadruk ligt in deze webspecial op conflicten in Europa en het Midden Oosten.

Europa

In 1937 werd de Mass-observation organisatie opgericht met als doel het dagelijks leven in Engeland vast te leggen. De dagboeken geven de ervaringen van Britse vrouwen weer in de aanloop naar en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ze geven een divers beeld van ervaringen van vrouwen uit alle lagen van de bevolking. Oorlog is angst en onzekerheid, maar het leven gaat ook door. En voor sommige jonge mensen is het begin van de oorlog ook een nieuwe spannende periode waarvan ze deel gaan uitmaken. Een jonge Joodse journaliste schreef vier dagen nadat Duitsland aan Engeland de oorlog had verklaard in haar dagboek:

My horror of all this war business is qualified by an eagerness to be a unit of it. I feel as if I have been waiting for this all my life and I have just realized it.

Maar er zijn natuurlijk ook andere verhalen.

In 1939 schrijft Muriel Green:

Spent the morning in making apple and blackberry jam. We don’t usually make jam, but this year there was an excess of apples and we thought we had better as there is a war.

In februari 1940 schrijft Muriel in haar dagboek over het gebrek aan eten. Muriel en haar zus Jenny werken in de garage van de familie.

We have run out of coal. We have no garage fire and burning wood in the house. We had no meat this week, since the butcher did not come. A customer brought us two rabbits, so we are not starving, but lots of people have had no meat. Ever so many had had no coal all the week. Arnold shot two pigeons in the wood opposite.

En door alles heen zijn er de dagelijkse verdrietige dingen. In maart schrijft ze:

Very grieved to find Alec (tortoise) dead. We had him for 3 years. (…) Maybe he just heard about the war and the shock killed him?

Op de voorpagina van de Daily Express 11 maart 1941 stond:

'To the women of England', Mr Bevin has appealed to 100.000 of you to volunteer for work in war factories within a fortnight. In Europe Hitler doesn´t ask the women to work. He orders!

Israël

Palestijnse vrouwen die in 1948 ongewild staatsburger werden van Israël vertellen in hun eigen woorden wat de 'Nakbeh' voor hen betekende en hoe het 60 jaar later nog steeds van invloed is op het dagelijks leven. De verhalen van vrouwen die moeten vluchten en overleven zijn verhalen van lijden, van geweld en seksueel geweld. Maar het zijn ook verhalen van vrouwen met een sterk lichaam, met overlevingszin, vrouwen die hard kunnen werken, die kinderen baren. Het verhaal van vrouwen die zorgen voor het doorgeven van leven.

When I’m pregnant, working the land. By God, I was working the land. The field was far away … With the first ray of the sun, I gave birth to a son.

Of een Palestijnse vrouw vertelt over het kwijtraken van haar huis:

We bought the house, but we had no signature. They want a signature. I am telling you how simple the Arabs are. I even cried, I told him, "I sold my jewellery and I sold myself ….. for this land, and it is gone." But we aren’t smart either. We didn’t get a signature when we bought from him.

Voormalig Joegoslavië

In juni 1991 brak in Joegoslavië een burgeroorlog uit. Als gevolg van het geweld werden duizenden mensen uit Bosnië, Kroatië en Servië op de vlucht gedreven. In juli 1992 waren er in Kroatië meer dan 700.000 vluchtelingen. De Bosnische Senada Alagic ziet vanuit haar raam hoe een man op de Brug van Broederschap wordt aangehouden en doodgeschoten. 'De oorlog in Sarajevo is begonnen', schrijft ze die avond in haar dagboek. In Spiegel van de oorlog beschrijft ze hoe haar leven vanaf die dag verandert. Ze vlucht uiteindelijk met haar zoon naar Nederland. Haar ballingschap brengt haar geen rust, maar een voortdurende strijd met zichzelf en haar omgeving.

In 1995 werden in Srebrenica de vrouwen gescheiden van hun echtgenoten en zonen. De mannen werden vermoord. Selma Leydesdorff zocht de vrouwen op en tekende hun verhalen op. In Sarajevo wordt het verhaal van Zumra opgetekend:

Ik kon niets meer zeggen. Ik had het gevoel dat ik me niet kon bewegen en huilde rivieren van tranen. Ik schreeuwde niet. Ik zei niet dat ze hem niet mee moesten nemen. Niks, niks. Misschien had ik hem kunnen redden. Maar ik kon niet helpen.

De chaos was groot. Dat intimideert en maakt de herinnering moeilijk.

Omdat vrouwen in tijden van oorlog een eigen taak en een eigen zorg hebben, werd in 1992 Aktiv Zena Srebrenica opgericht. Doel was de vrouwen in te schakelen bij alle activiteiten die alleen collectief konden worden gedaan. Een van de taken was het schoonhouden van het ziekenhuis, maar het ging ook om de formatie van een sportteam, waardoor de bevolking iets te doen zou hebben. Al snel werd het collectief een schakel in de maatschappij. Ze waren vooral actief in paramedische taken.

Arabische lente, Egypte

De 81jarige Nawal El Sadaawi, dissident, feminist en voormalig directeur van het ministerie van gezondheid in de jaren ’60 waar ze vocht tegen genitale verminking, was bij de rellen op het Tahrirplein. Ze zette er een vrouwenorganisatie op, de Egyptian Women’s Organisation. Ze zegt dat 50% van de leden jonge mannen zijn die progressief zijn en niet patriarchaal. De Verenigde Staten en Europa kunnen hun hulp houden, zegt ze. De voorwaarden die eraan verbonden zijn veroordelen Egypte tot armoede en ellende. Nationale eenheid in Egypte zal komen via een onafhankelijke en vrij denkende jongere generatie. Zij sprak:

Ik ben tegen stabiliteit. We hebben een revolutie nodig. We moeten voorwaarts en een prijs voor vrede betalen.

De vrouwen in oorlogsgeschiedenis

In Amerika is het Betty H. Carter Women Veterans Historical Project (WVHP), dit bevat bronnenmateriaal zoals brieven, dagboeken, oral histories en foto´s van vrouwelijke militairen en gerelateerde organisaties. De WVHP legt de nadruk op de twintigste eeuw, met materiaal over Wereldoorlog I en II, de oorlogen in Korea en Vietnam, Desert Storm, de Golfoorlogen en de the War on Terror.

In Nederland heeft het Veteraneninstituut veteranen geïnterviewd . Ik schreef naar het instituut en kreeg het volgende bericht:

Voor het IPNV-project zijn ongeveer 50 vrouwelijke veteranen geïnterviewd (5% van totale bestand). Op afzienbare termijn (2013-2014) komen daar nog 60 interviews met vrouwelijke partners van veteranen bij (hebben zelf geen oorlogssituaties meegemaakt, maar zijn mogelijk wel met gevolgen daarvan geconfronteerd).

Helaas is het voor de bezoeker van ons bestand nu niet mogelijk om op geslacht te zoeken. Aan de hand van de samenvattingen van interviews kan het geslacht van de geïnterviewde wel worden achterhaald, maar dat is natuurlijk tijdrovend. Wellicht kan het geslacht in de toekomst in het IPNV-bestand als zoekfunctie worden toegevoegd. We zullen ons daarover buigen. Wel kan een geïnteresseerde onderzoeker nu bij het Veteraneninstituut opvragen welke interviews met vrouwen zijn opgenomen in het openbare deel van onze collectie.

www.veteraneninstituut.nl