Geschiedenis van de vrouwenbeweging in Nederland

Inleiding

In het ' Vrouwenlexicon' uitgegeven in 1989 wordt vrouwenbeweging gedefinieerd als het streven van vrouwen naar maatschappelijke veranderingen met als doel het verbeteren van de positie van vrouwen. In georganiseerde vorm was er sprake van een vrouwenbeweging sinds het begin van de 19e eeuw. De georganiseerde vrouwenbeweging in Nederland kwam in 1889 op gang met de oprichting van de Vrije Vrouwen Vereeniging door Wilhelmina Drucker.

In de geschiedenis van de vrouwenemancipatie in Nederland kan men twee golfbewegingen onderscheiden. De eerste emancipatiegolf was rond 1900. Deze eerste feministische golf kwam voort uit protest van vooral burgerlijke vrouwen tegen hun uitsluiting op het gebied van onderwijs en arbeid met als hoogtepunt de strijd voor het vrouwenkiesrecht. Na het verwerven van het algemeen kiesrecht in 1919 zakte deze golf geleidelijk in.
De tweede golf brak door in de jaren zestig. In Nederland vormde het artikel van Joke Smit 'Het onbehagen van de vrouw' uit 1967 het begin van de tweede feministische golf.

Dit dossier bevat een uitgebreide literatuurlijst en een aantal websites.

Selectie van literatuur

De literatuurlijst bevat publicaties over de geschiedenis van de vrouwenbeweging in de twintigste eeuw, aanwezig op het Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis

Overzichtspublicaties twintigste eeuw

Caleidoscopische visies : de zwarte, migranten- en vluchtelingenvrouwenbeweging in Nederland / Maayke Botman (red.), Nancy Jouwe (red.), Gloria Wekker (red.). - Amsterdam : Koninklijk Instituut voor de Tropen, 2001. - 192p. : lit.
De volgende onderwerpen passeren in dit boek de revue: de geschiedenis van de feministische strijd van zwarte, migranten- en vluchtelingenvrouwen (afgekort zmv-vrouwen) in Nederland; theorie en praktijk van het denken over gender en etniciteit; het onbehagen van zmv-vrouwen over de witheid van wetenschappelijk en hoger beroepsonderwijs; ontstaan, succes en tevens - in een aantal gevallen- neergang van organisaties; activiteiten van zmv-vrouwen op het gebied van literatuur, theater en film; de vraag welke identiteiten opgelegd zijn en welke identiteiten zmv-vrouwen zelf hebben ontwikkeld.
NED 7 2001

Eeuwige kwesties : 100 jaar vrouwen en recht in Nederland / Rikki Holtmaat (eindred.). - Deventer : Tjeenk Willink, 1999. - 186p. : lit. : ill.
Jubileumuitgave van Nemesis: tijdschrift voor vrouw en recht ter gelegenheid van haar 15-jarig bestaan. Historici en sociale wetenschappers laten hun licht schijnen over belangrijke juridische strijdpunten binnen een eeuw feminisme in Nederland. Deze strijd speelde zich af over uiteenlopende onderwerpen, zoals de invoering van het kiesrecht, de afschaffing van de handelingsonbekwaamheid, de invoering en afschaffing van weduwenuitkeringen, de opheffing van het arbeidsverbod van gehuwde ambtenaressen, het recht op een abortus en het recht om na huwelijk de eigen nationaliteit te houden.
NED 1E 1999

Feminisme : Politiek veelstromenland / Anneke Ribberink. - Leiden : Stichting Burgerschapskunde, 1987. - 64 p. : lit. : foto's : afb.
In dit boekje wordt aandacht besteed aan de geschiedenis van het feminisme, aan de ideologische wortels, aan de zogenaamde eerste en tweede feministische golf en het feminisme in de jaren tachtig, de achtergronden hiervan en de invloed op de samenleving.
NED 1E 1987 digitaal beschikbaar

Alsof je 'n emmer leeggooit! : katalogus tentoonstelling tachtig jaar vrouwenleven van alledag. - Amsterdam : Werkgroep Tentoonstelling Vrouwen in de Twintigste Eeuw, 1981. - 51p. : lit. : foto's : afb.
Tentoonstellingscatalogus met tekst, foto's en afbeeldingen van vrouwen in de periode 1900 tot 1980 over de thema's huis, werk en straat, waarbij o.a. aandacht voor huishouden, moederschap, seksualiteit, abortus, arbeid, vrouwenkiesrecht, oorlog en vrouwenvredesbeweging.
NED 73 1981

Van moeder op dochter : de maatschappelijke positie van de vrouw in Nederland vanaf de Franse tijd / W.H. Posthumus-van der Goot (red.), Anna de Waal (red.). - Reprint derde herziene druk. - Nijmegen : SUN, 1977. - 427p. : lit. : bijl. : foto's : tek. : tab. : reg.
Oorspronkelijke uitgave: 1948
Standaardwerk over de geschiedenis van de vrouwenbeweging en de positie en emancipatie van vrouwen in Nederland vanaf 1798: het dagelijks bestaan, vrouwenarbeid, vrouwenorganisaties, onderwijs en wetenschap, maatschappelijk werk en het streven naar politieke en maatschappelijke gelijke rechten komen aan bod.
NED 1A 1977

Eerste feministische golf

De eerste feministische golf / Jeske Reys (red.) et al., Stichting Jaarboek voor Vrouwengeschiedenis. - Nijmegen : SUN, 1985. - 207p. : lit. : foto's : afb. : summary (Jaarboek voor Vrouwengeschiedenis ; 6)
Bundel met artikelen over de geschiedenis van de eerste feministische golf in Nederland, waarbij aandacht is besteed aan de verschillende groeperingen en stromingen binnen de vrouwenbeweging, zoals de burgerlijke vrouwenbeweging en de Vereeniging voor Verbetering voor Vrouwenkleding. Daarnaast zijn van een aantal vrouwen biografische artikelen opgenomen, zoals van Hélène Mercier, één van de grondlegsters van het maatschappelijk werk in Nederland, en de radicaal-feministe Wilhelmina Drucker. Tevens is een overdruk opgenomen van de 'Eerste Proeve van een Chronologisch Overzicht van de Geschiedenis der Vrouwenbeweging in Nederland' samengesteld door Johanna W.A. Naber in 1937, met een inleiding over de samenstelster en haar perspectief op de eerste feministische golf.
NED 1A 1985

Feministische openbaarheid : de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898 / Maria Grever, Berteke Waaldijk. - Amsterdam : Stichting Beheer IISG ; IIAV, 1998. - 352p. : lit. : bijl. : foto's : afb. : reg.
Onderzoek naar de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid, die in 1898 naar aanleiding van de inhuldiging van koningin Wilhelmina in Den Haag werd gehouden. Het boek geeft inzicht in de achtergronden en de motieven van de Tentoonstelling en de successen en de beperkingen van de vrouwen die de Tentoonstelling organiseerden. Ook is nagegaan of het succes van de Tentoonstelling leidde tot een versterking van het nationaal bewustzijn van de vrouwenbeweging en welke consequenties dit had voor het klassegebonden en koloniaal karakter van het Nederlands feminisme.
NED 73 1998

Uit de schaduw van de mannen : vrouwenemancipatie in Nederland 1930-1940 / Didaktisch Service Centrum (samenst.) . - Den Haag : Rijksvoorlichtingsdienst, 1989. - 16p. : ill.
Brochure over de vrouwenstrijd in de jaren dertig, met aandacht voor de crisisjaren, vrouwenarbeid, de rol van de overheid en vrouwen in actie. Met illustraties en fragmenten uit publicaties.
Map: Geschiedenis 1989

Vrouwen vooruit! : de weg naar gelijke rechten / Anje Boswijk, Dick Couvée. - Den Haag : Feministische Uitgeverij Sara, 1979. - 319p. : foto's : tek. : afb
Oorspronkelijke uitgave: 1962
Overzicht van de vrouwenstrijd voor gelijke rechten in Nederland rond 1900, met foto's, tekeningen, herdrukken van artikelen, citaten en cartoons.
NED 1A 1979

Tweede feministische golf

De vrouw beslist : de tweede feministische golf in Nederland / Vilan van de Loo.
- Wormer : Inmerc, 2005. - 240p. : index : lit. : ill.
Historisch overzicht van de omvang en invloed van de Tweede Feministische Golf
in Nederland, met een inleiding over vroege feministische golven. Onder andere
aandacht voor 'Het onbehagen bij de vrouw', Man Vrouw Maatschappij (MVM), Dolle
Mina, radicaal feminisme, lesbisch feminisme, Wij Vrouwen Eisen en de Landelijke
Vrouwenstaking. Uitgave ter gelegenheid van het zeventigjarig jubileum van het
Internationaal Informatiecentrum en Archief voor de Vrouwenbeweging (IIAV) in
december 2005.
NED 1E 2005

'Daar hoor ik ook bij' : de zwarte en migrantenvrouwenbeweging in Nederland / Roline Redmond. - Leiden : Stichting Burgerschapskunde, 1990. - 80p. : lit. : adressen : foto's
Beschrijving van de landelijke organisaties van Molukse, Turkse, Marokkaanse, Surinaamse en Antilliaanse vrouwen. Tevens de beschrijving van het ontstaan van de beweging van zwarte en migrantenvrouwen - in 1983, op de Nijmeegse
Winteruniversiteit Vrouwenstudies - een multi-culturele vrouwenbeweging, waarin vrouwen uit diverse etnische groepen voor het eerst ervaringen uitwisselden en gezamenlijk activiteiten gingen ondernemen.
NED 1L 1990

Een nieuw begin : over het ontstaan van de tweede feministische golf in Nederland / Anneke Ribberink
In: Vrouwengeschiedenis : 8 essays / Henkjan Bootsma en Ingrid van der Pluym-van Eijkeren (red.). - Tilburg : Instituut voor Toegepast Historisch Onderzoek, 1990. - P.35-50 : lit.
Artikel over het ontstaan van de nieuwe feministische beweging aan het eind van de jaren zestig. Daarbij is vooral aandacht voor het ontstaan van de Aktiegroep Man Vrouw Maatschappij en de mensen die aan de wieg stonden van deze groep, zoals Joke Kool-Smit, Hedy d'Ancona, Elsje Engelsman-Scheen en Inez van Eijk.
NED 1A 1990

Wat is er met de vrouwenbeweging gebeurd? : de Joke Smit-lezingen / Cisca Dresselhuys (voorw.), Joke Smit, Anja Meulenbelt et al.. - Amsterdam : Nijgh & Van Ditmar, 1989. - 132p.
In 1968 kondigde de oprichting van Man Vrouw Maatschappij de tweede feministische golf aan. Om inzicht te krijgen in wat er sindsdien met de vrouwenbeweging is gebeurd, organiseerde Opzij in 1988 een serie Joke Smit-lezingen, die in dit boek integraal zijn gepubliceerd. Kopstukken uit de vrouwenbeweging blikken terug, kijken kritisch naar wat er in die twintig jaar gebeurd is, wat er concreet bereikt is en wat er terecht is gekomen van alle plannen en idealen uit de begintijd. De lezingen worden voorafgegaan door het artikel van Joke Smit uit 1967: 'Het onbehagen bij de vrouw'.
NED 1L 1989

Vrouwen veranderen : ontwikkelingen in feiten en cijfers / Els van der Wal, Corrine Oudijk. - Amsterdam : Meulenhoff Informatief, 1985. - 120p. : lit. : tek. : tab.
Boekje over de veranderingen in het leven van vrouwen en meisjes in de jaren zeventig en het begin van de jaren tachtig. Met een inleiding over het emancipatiebeleid van de Rijksoverheid, en verder informatie met cijfers en tabellen over relaties, seksualiteit, moederschap, onderwijs, werken, vrije tijd, gezondheid, geweld en zwarte en migrantenvrouwen.
NED 1L 1985

Er is een land waar vrouwen willen wonen : teksten 1967-1981 / Joke Smit, Jeroen de Wildt (samenst.), Marijke Harberts (samenst.). - Amsterdam : Sara, 1984. - 383p. : lit. Bundel met artikelen van Joke Smit, één van de belangrijkste woordvoersters van de 'Tweede Feministische Golf' in Nederland. De teksten gaan onder meer over vrouwen en politiek, feminisme en humor, vrouwen en de media, vrouwen als minderheidsgroep, de vijf-urige werkdag en vrouwen en vakbeweging.
NED 1L 1984

Vrouwenbeweging: tussen macht en emancipatie / De Horstink. - Amersfoort : De Horstink, 1982. - 122p. : ill. : lit. - (DIC-map ; 89)
Een samenhangend documentair overzicht met artikelen en krantenknipsels over de vrouwenbeweging in Nederland in de jaren tachtig. Er komt aan bod: verschillende stromingen binnen de vrouwenbeweging, maatschappelijke factoren die de plaats van vrouwen bepalen, het maatschappelijke beeld van vrouwen, relatie- en leefvormen, onderwijs, vrouwenarbeid - met specifieke aandacht voor herverdeling van arbeid, huishoudelijk werk, deeltijdarbeid en vrijwilligersterswerk -, het maatschappelijk, lichamelijk en seksueel geweld tegen vrouwen, de rechtspositie van vrouwen, met bijdragen over het recht op eigen inkomsten, gelijke behandeling, alimentatie, omgangsrecht en abortuswet.

Zelfportret : vrouwenbeweging in de jaren tachtig / Catrien Ariëns, Bertien van Manen. - Amsterdam : Feministische Uitgeverij Sara, 1982. - 142p. : foto's
Fotoboek met begeleidende teksten in het kader van een foto-opdracht 'Emancipatie van de vrouw' voor het Rijksmuseum in Amsterdam. De vrouwen op de foto's vechten voor hun individuele ontwikkeling en voor een maatschappij waarin vrouwen niet meer onderdrukt worden. De foto's zijn ingedeeld op thema, o.a. abortusstrijd, praatgroepen, tweede-kansonderwijs, vrouwen in de overgang, Surinaamse vrouwen, woonwagenvrouwen, Blijf van m'n Lijf, actiegroepen en vrouwenstaking.
NED 1L 1982

Bevrijding van de vrouw : hoe moet dat nou? / Akke van Eyden-van Dam (voorw.). - Amersfoort : De Horstink. Documentatie- en Informatiecentrale, 1975. - 116p. : foto's : tek. : lit. : adr. - (DIC-map ; 52)
Een selectie van artikelen en krantenknipsels uit de jaren 1973-1975 over verschillende aspecten van de emancipatie van vrouwen in Nederland, bedoeld als documentatiemateriaal voor vormingswerk, studiegroepen en gesprekskringen. Het biedt een gevarieerd overzicht van verschillende standpunten, visies en ontwikkelingen. Aan informatie over actiegroepen en hun verschillende aanpak is een grote plaats toebedeeld. In deze periode zijn veel bijdragen verschenen, waarin vrouwen niet zozeer óver de problematiek spreken, maar hun persoonlijke ervaringen en hun eigen worsteling met het probleem verwoorden.
NED 1K 1975

Bevrijding van de vrouw : naar een menselijker samenleving / Akke van Eyden-van Dam (inl.). - Amersfoort : De Horstink. Documentatie- en Informatiecentrale ; De Horstink. Sint Willibrord Vereniging. Werkgroep Man-Vrouw in de Kerk, 1973. - 126p. : ill. : lit. - (DIC-map ; 42)
Een selectie van artikelen en krantenknipsels uit de jaren zestig en zeventig over een aantal van de belangrijkste aspecten van het streven naar de bevrijding van vrouwen. Aan bod komen de verschillende stromingen in deze bevrijdingsbeweging, die van elkaar verschillen in de analyse van het probleem en derhalve in de gekozen strategie en actievorm (bv. solidarisering van alle vrouwen, of solidarisering van mannen en vrouwen van eenzelfde klasse). In elk hoofdstuk zijn enkele teksten over de situatie van vrouwen in de kerk opgenomen. Bevat tevens een lijst van tijdschriften en adressen van Nederlandse vrouwenorganisaties, adressen van vrouwenorganisaties in Amerika en adressen van vrouwenorganisaties in Europa voor samenwerking van man en vrouw in de kerk.
WER 1H 1973

Dolle Mina : een rebelse meid is een parel in de klassenstrijd / Dolle Mina. - Amsterdam : Socialistiese Uitgeverij Amsterdam, 1970. - 59p. : bijl. : ill (Wat te doen? ; 2)
Boekje waarbij Dolle Mina ingaat op de achtergronden van vrouwendiscriminatie, de sociale ongelijkheid van vrouwen en mannen en de bewegingen voor vrouwenemancipatie. Daarna worden de acties van deze groepen en van Dolle Mina beschreven.
NED 1H 1970

Biografische informatie

Baanbreeksters. - Amsterdam : Nederlandse Vrouwenbeweging, 1978. - 143p. : foto's
Oorspronkelijk uitgave: 1960
Boek met levensbeschrijvingen van een aantal vrouwen uit binnen- en buitenland, die voor de emancipatie van vrouwen hebben gestreden. Zij waren baanbreeksters voor alle vrouwen en droegen bij tot maatschappelijke ontwikkeling. Bovendien hadden velen een belangrijk aandeel in de strijd voor vrede en democratie. Naast biografieën van o.a. Kartini, Betsy Perk, Mina Kruseman, Aletta Jacobs, Wilhelmina Drucker, Roosje Vos en Hannie Schaft, zijn tevens artikelen over de geschiedenis van Internationale Vrouwendag en de vrouwenbeweging in Nederland opgenomen.
WER 9 1978

Mevrouw, ik groet U : necrologieën van vrouwen / Emma Brunt (samenst. en inl.). - Amsterdam etc. : Rap, 1987. - 200 p. : foto's
Bundel van levensbeschrijvingen van vrouwen geschreven door tijdgenoten.
NED 9 1987

Vrouwen rond de eeuwwisseling / Aukje Holtrop (red.). - Amsterdam : De Arbeiderspers, 1979. - 204p. : lit.
Portretten van vrouwen die zich rond 1900 zowel binnen als buiten de georganiseerde vrouwenbeweging met de positie van vrouwen bezighielden. Bevat tevens een inleiding over de eerste feministische golf.
NED 9 1979

Vrouwenportretten / Thea den Hartog ; Kontaktadres Landelijk Overleg Vrouwengeschiedenis. - Den Haag : Nederlands Bibliotheek en Lektuur Centrum, 1989. - 95p. : lit. : foto's
Selectie van Nederlandse en Amerikaanse vrouwen die in de twintigste eeuw een rol van betekenis hebben gespeeld op terreinen als politiek, kunst, vrouwenbeweging en wetenschap.
WER 9 1989


In het dossier over de Eerste Feministische Golf (1880-1910) wordt verteld over de achtergronden van het opkomend feminisme en de kiesrechtstrijd in Nederland.

Websites

Dossier over de ontstaansgeschiedenis van Internationale Vrouwendag

op 8 maart, dat stond en staat voor het gevoel van solidariteit en strijdbaarheid van vrouwen overal ter wereld. In 1911 is Vrouwendag voor het eerst internationaal gevierd, in 1912 voor het eerst in Nederland.

Emancipatie.nl

is een website met actuele informatie over emancipatie in Nederland. Dossier nr. 4 bevat de tekst van de Meerjarennota Emancipatiebeleid 'Van vrouwenstrijd naar vanzelfsprekendheid'. In dossier nr. 12 'In Memoriam' zijn links opgenomen naar internetpagina's over vrouwen die tijdens hun leven aktief waren in de vrouwenbeweging.

NRC-dossier

Feminisme en feministische stromingen

Meer websites zijn te vinden bij de veelgestelde vragen:

´Wat is het verschil tussen emancipatie en feminisme?´
'Zijn er educatieve websites over emancipatie?'
'Zijn er musea over de geschiedenis van vrouwen?´

of het dossier 'Dolle Mina'.
Geschiedenis.net

Samenvattingen.nl

Kennisnet.nl

Leerlingen.com

CollegeNet

In bibliotheken en archieven is nog veel meer te vinden over de geschiedenis van de Nederlandse vrouwenbeweging. Informatie hierover kunt u vinden bij: Aletta. Instituut voor vrouwengeschiedenis

In het Digitaal Informatiecentrum zijn de verschillende collecties van Aletta toegankelijk gemaakt. In de catalogi kunt u zoeken naar titels van bijvoorbeeld boeken, artikelen, tijdschriften, archieven, brieven en dagboeken over de positie van vrouwen. In de Databases kunt u zoeken naar bijvoorbeeld activiteiten, cursussen, onderzoek, deskundigen, organisaties, vrouweninformatiecentra en websites, maar ook specifiek naar informatie over zwarte, migranten- en vluchtelingenvrouwen.

Zoek in de catalogi en databases op één van de volgende onderwerpen: emancipatie, feminisme, vrouwenbeweging, eerste feministische golf, tweede tweede feministische golf, of via de rubriek vrouwengeschiedenis of vrouwenbeweging. In de catalogus is het mogelijk via Uitgebreid Zoeken meerdere onderwerpen met elkaar te combineren, bijvoorbeeld: vrouwenbeweging en Nederland, of: feminisme en 1970-1979, of emancipatie en 19e eeuw.

Het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG)

Het IISG is een documentatie- en onderzoekscentrum op het terrein van de sociale geschiedenis in het algemeen en de geschiedenis van de arbeidersbeweging in het bijzonder. De lijst 'Bronnen voor vrouwengeschiedenis op het IISG' geeft een overzicht van vrouwen en organisaties, waarover informatie is te vinden in de archief- en manuscriptencollectie van het IISG. De vrouwen waren over het algemeen betrokken bij de arbeidsbeweging of andere bewegingen, onder haar zijn actievoersters voor vrouwenrechten, feministen en kiesrechtstrijdsters.

ViVa: a Bibliography of Women's History

ViVa is een Engelstalige database met titelbeschrijvingen van artikelen over vrouwengeschiedenis vanaf 1975 tot heden. De artikelen - in het Nederlands, Engels, Frans, Duits, Deens, Noors en Zweeds - zijn geselecteerd uit 140 Europese, Amerikaanse en Indiase tijdschriften. Het is mogelijk om te zoeken op auteur, titel, jaar, tijdschrift, tijdsperiode en ook op losse woorden, bijvoorbeeld op land.

Auteur: Arlette Strijland
Datum: 8 augustus 2002