Vrouwenhulpverlening

Inleiding

Vrouwenhulpverlening was een beweging die een uiterst belangrijke invloed heeft gehad op zowel de vrouwenbeweging als op de hulpverlening in het algemeen. De vrouwenhulpverlening heeft de stilte en ontkenning rond gezondheidsklachten van vrouwen voorzien van woorden, verhalen en beelden. Het is te danken aan de vrouwenhulpverlening, dat we nu klachten kunnen benoemen waarover vóór 1970 niet gesproken kon worden. In 2008 is over de geschiedenis van de vrouwenhulpverlening een boek en een documentaire verschenen. Tevens zijn video-interviews met sleutelfiguren uit de vrouwenhulpverleningsbeweging online te bekijken.

Ontstaan van vrouwenhulpverlening

Vrouwenhulpverlening is in de jaren zeventig van de twintigste eeuw ontstaan uit een onbehagen bij vrouwen over de traditionele hulpverlening. De vrouwenhulpverlening liet zien dat de hulpverlening die zei "voor iedereen" te zijn, voornamelijk gericht was op mannen. Vrouwen brachten aan de orde dat ze niet serieus genomen werden door artsen of andere hulpverleners of dat hun vragen of klachten niet werden begrepen. Er ontstonden vrouwenpraatgroepen, vrouwengezondheidscentra, zelfhulpgroepen en de feministische huisartsenpraktijk Aletta.
Het is inmiddels bijna onvoorstelbaar hoe voor vrouwen een doktersbezoek eruit zag voordat de vrouwenhulpverlening het machtsverschil tussen patiënt en arts ter discussie stelde. Toen werden veel klachten van vrouwen als overdreven of niet bestaand afgedaan. Met de inzichten uit het feminisme legden de vrouwenhulpverleners het verband tussen lichamelijke en psychische klachten en de maatschappelijke positie van vrouwen.

Praatgroepen

In Nederland ontstonden de eerste vrouwenpraatgroepen in de jaren zeventig in navolging van de ‘consciousness raising groups’ die in de Verenigde Staten werden gehouden. In 1974 kwam de van oorsprong Amerikaanse psychotherapeute Gail Pheterson naar Nederland en ontwikkelde de Feministische Oefengroepen Radikale Therapie (FORT).

Een FORT-groep bestond uit een kleine groep vrouwen die regelmatig bij elkaar kwamen om hun ervaringen te delen. Zij gingen op zoek naar de oorzaken, formulering en oplossingen voor hun problemen. Het waren zelfhulpgroepen, dus zonder professionele therapeuten, die daarna weer andere groepen opstartten. Uitgangspunt was dat individuele problemen in feite gemeenschappelijke problemen van vrouwen zijn die samenhangen met de positie van vrouwen in de maatschappij. Oftewel ‘het persoonlijke is politiek’.

Zelfhulpgroepen en vrouwengezondheidscentra

In de jaren zeventig ontstonden talloze zelfhulpgroepen en organisaties die zich bezighielden met de specifieke problemen van groepen vrouwen: de overgang, postnatale depressie, medicijngebruik, mastopastie (een goedaardige aandoening in de borsten), gynaecologie , baarmoederhalskanker, psychiatrie, verkrachting, huiselijk geweld, etc.
Vrouwengezondheidscentrum Isis in Amsterdam was het eerste vrouwengezondheidscentrum in Nederland. Het werd in 1979 opgericht, maar de plannen dateren al uit 1977. Vrouwen konden terecht voor informatie, advies en hulp op het gebied van gezondheid. Men richtte zich op de medische, juridische en maatschappelijke problemen waar vrouwen mee zaten.
Aletta Centrum voor Vrouwengezondheidszorg werd in 1991 gevormd uit de Stichting Vrouwengezondheidscentrum (opgericht in 1980) en de Stichting Aletta (opgericht in 1984). Het bestond uit een Informatie- en Documentatiecentrum en de Huisartsenpraktijk.

Symposium 'Erven van de vrouwenhulpverlening'

Op 25 september 2008 organiseerden Aletta en het Graduate Gender Programme (GGeP) van de Universiteit Utrecht een symposium over de bijzondere geschiedenis van de vrouwenhulpverlening in Nederland, getiteld ‘Erven van de vrouwenhulpverlening: beweging in beeld’.

Daar werd het boek ‘Vrouwenhulpverlening 1975-2000: beweging in en rond de gezondheidszorg’ en de documentaire ‘Vrouwenhulpverlening, ontdekken en vernieuwen’ feestelijk gepresenteerd.
Tevens was het symposium het startschot om de video-interview verzameling van Aletta over de tweede feministische golf in het kader van het oral history project Video History, Moving Women's History

uit te breiden. Via de methode van mondelinge geschiedschrijving wil Aletta persoonlijke herinneringen vastleggen die niet of nauwelijks terug te vinden zijn in het papieren archief, en zo de geschiedenis van één van de meest invloedrijke naoorlogse sociale bewegingen voor volgende generaties verder inzichtelijk maken. Aletta heeft als eerste interviews afgenomen met tien vrouwen die actief waren in de vrouwenhulpverlening. De voortgang van het project wordt beschreven in het weblog 'Video History, Moving Women's History'.

Boek ‘Vrouwenhulpverlening 1975-2000: beweging in en rond de gezondheidszorg’

Het boek ‘Vrouwenhulpverlening 1975-2000: beweging in en rond de gezondheidszorg’

is geredigeerd door Janneke van Mens-Verhulst, oud-hoogleraar Vrouwengezondheidszorg, en Berteke Waaldijk, hoogleraar Taal- en Cultuurstudies. Het boek is het resultaat van het project 'Geschiedenis van de vrouwenhulpverlening'

van de Universiteit Utrecht. De centrale vraag die wordt gesteld is: Hoe kregen Nederlandse initiatieven op het gebied van vrouwenhulpverlening vorm en hoe werden zij geïntegreerd in de reguliere hulpverlening? Het boek bevat casestudies van projecten en specifieke organisaties, overzichten van hulpvormen, historische analyses van beleid en andere ontwikkelingen. Te lezen is hoe vrouwen zich staande hielden en soms het hoofd moesten buigen; en hoe de beweging het beleid en de politiek wist te beïnvloeden maar er ook afhankelijk van werd.

Video interviews online

Voor de eerste serie interviews in het kader van het project 'Video History, Moving Women's History' ging Aletta een samenwerking aan met het onderzoeksproject ‘Geschiedenis van de Vrouwenhulpverlening’ onder leiding van prof. dr. Janneke van Mens-Verhulst en prof. dr. Berteke Waaldijk (Universiteit Utrecht). Inmiddels legde Aletta op video de levensverhalen vast van tien vrouwen die actief waren in de vrouwenhulpverlening. De video-opnames over vrouwenhulpverlening zijn integraal toegankelijk voor studenten, wetenschappelijk onderzoekers, scholieren, filmmakers en andere geïnteresseerden via de database Videohistory.

De database is doorzoekbaar met behulp van geavanceerde spraakherkennings-technologie van de Universiteit Twente. Er kan gezocht worden in de interviews door in het zoekvenster steekwoorden op te geven zoals de naam van een geïnterviewde of een term die de geïnterviewde in haar verhaal heeft gebruikt. Er verschijnt dan een lijst van interviews en interviewfragmenten waarin dat woord voorkomt.

Documentaire 'Vrouwenhulpverlening, ontdekken en vernieuwen’

De documentaire ‘Vrouwenhulpverlening, ontdekken en vernieuwen’

is geregisseerd door Grietje Keller en Josien Pieterse in opdracht van Aletta. Zij gebruikten de video-interviews die zij het afgelopen jaar opnamen met belangrijke vrouwen uit de vrouwenhulpverleningsbeweging en combineerden die met gedeeltes uit feministische documentaires uit de jaren zeventig en tachtig en foto's uit het beeldarchief van Aletta. Bekijk de trailer.

De dvd met de documentaire 'Vrouwenhulpverlening, ontdekken en vernieuwen' is te bestellen bij Aletta.

Websites

Database Video History

Trailer documentaire 'Vrouwenhulpverlening, ontdekken en vernieuwen'

Weblog Video History, Moving Women's History

Artikel over vrouwenhulpverlening op Wikipedia

Socutera-spot over vrouwenzelfhulp

Archieven en egodocumenten

Aletta heeft veel archieven van vrouwenhulpverleningsorganisaties in haar collectie. Archieven zijn te vinden in Archieven en egodocumenten

door te zoeken op onderwerp of vrije tekst. De archiefinventaris is online toegankelijk. Voor het bekijken van de archiefstukken graag een afspraak maken via [email protected]

Auteur: Arlette Strijland
Datum: 22 oktober 2008

Literatuur

Vrouwenhulpverlening 1975-2000: beweging in en rond de gezondheidszorg / Janneke van Mens-Verhulst en Berteke Waaldijk. - Houten : Bohn, Stafleu en Van Loghum, 2008. Wordt verwacht

Praatgroepen, zwartboeken en kollektieve aksie : een kwarteeuw vrouwenhulpverlening / Marjo van Soest
In: Opzij. – Jrg. 36 (2008), nr. 10 (oktober) ; p. 32-33

Ontwikkelingen in vrouwenhulpverlening : “Het is uiteindelijk toch de cliënt die moet beslissen hoe zij met haar leven en problemen verder wil” / Nonja Meintser (red.). – Utrecht : TransAct, 2000. – 94p.

De eerste jaren : werkprogramma Vrouwenhulpverlening / Aaf Tiems (eindred.). – Rijswijk : Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 1996. – 50p.

‘Een goed zorgaanbod neemt niet ‘de man’ als norm’ / Annemiek Richters
In: HZH. – 25 januari 1996 ; p. 13 : afb. (map: Vrouwenhulpverlening 1996)

Seksespecifiek hulpverlenen / Will van Genugten. – Baarn : Nelissen, 1995. – 191p. : lit.

Emancipatoire zorg : vrouwenhulpverlening in het verpleegkundig en verzorgend beroepsonderwijs. Deel 1: Theorie, methodiek en achtergronden. Deel 2: Casuïstiek met opdrachten en docenteninformatie / Itie Beentjer en Marjoke Westen. – Groningen : Het Zusterschap / Care Consult, 1993. – 84p., 72p.

Langzaam gaan deuren open : vrouwenhulpverlening in relatie tot zwarte vrouwen / Marlène Babel (eindred.), Dolly Hitipeuw en Marjan Riesebos. – Amsterdam : Stichting De Maan, 1992. – 96p. : lit.

Verzorgen en genezen : over theoretische aspecten, het beleid en het onderzoek met betrekking tot de ‘vrouwenhulpverlening’ in Nederland / Laurent J.G. van der Maesen. – Amsterdam, SISWO, 1989. – 38p.

De eigen-wijsheid van de vrouwenhulpverlening : onderzoek naar visie, werkwijze en organisatie van vijf experimenten vrouwenhulpverlening / Josephine van de Bogaard en Marijke Ruijter. – Den Haag : Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 1986. – 233p. : lit.

De vrouwentelefoon : anonieme feministiese hulpverlening / Lucie Pluymaekers. – Nijmegen : Katholieke Universiteit Nijmegen. Sociale Psychologie, 1981. – 69p. : lit.

FORT: werk in uitvoering : analyse en kritiek van de feministiese oefengroepen radikale therapie / Stien Mennema en Els de Jong. - S.l. : s.n., 1980. – 46p.

Het is knokken en het blijft knokken : een pleidooi voor feministiese hulpverlening / Liesbeth Vrakking. – Amsterdam : CICSA, 1978. – 63p. : lit.

Van niet(s)-zijn naar welzijn : een feministische kritiek op de hulpverlening : scriptie / Hanny Verhoysen en Francis Kootstra. – Amsterdam : Sociale Akademie, 1977. – 96p. : lit.

Vrouwen in praatgroepen : weten hoe het voelt / Anja Meulenbelt. – Amsterdam : Wij en Sjaloom, 1974. – 32p. : lit.